İzmir Aliağa'daki HABAŞ Demir Çelik Fabrikası'nda 9 Kasım Pazartesi saat 11.46 sıralarında kazan değişimi çalışmaları sırasında meydana gelen patlamada 19 işçi yaşamını yitirdi. Ölenlerden biri, fabrikada yalnızca üç ay önce çalışmaya başlayan 25 yaşındaki makine mühendisi Kadir Kaan Özçelik'ti. Ailesinin anne, baba ve kız kardeş olarak ayrı ayrı farklı gazetelere anlattıkları aynı noktada birleşiyor: Oğullarının öldüğü biliniyordu, ama kendilerine söylenmedi.

"Ben orada ağlıyorum, kimse bilgi vermiyor"

Emek Partisi (EMEP) İstanbul Milletvekili İskender Bayhan ve beraberindeki heyet 15 Kasım'da Özçelik ailesini ziyaret etti. Evrensel'in aktardığına göre anne Gülden Özçelik, patlama günü saat 12.30-13.00 sıralarında eşiyle birlikte fabrikanın önüne gittiklerini, saatler boyunca oğullarına ilişkin hiçbir bilgi alamadıklarını anlattı: "Benim oğlum orada, ceset torbasının içinde yatıyor. Ben orada ağlıyorum, herkese soruyorum. Kimse bize bilgi vermiyor."

Oğlunu fabrikadan çıkaran bir çalışanın kendisine onu ambulansa koyduğunu söylediğini, bu yüzden yaralı sandığını belirten Özçelik, şöyle devam etti: "Meğer oğlum ilk patlamada ölenlerin arasındaymış. Üstelik bu bilgi herkes tarafından biliniyormuş. Çünkü o alanda dört kişiymişler. İsimleri de zaten belliymiş. Ama bu bilgiyi bize vermediler." Aile, bütün hastaneleri dolaştıktan sonra bir tanıdıklarının listede oğullarının adını görmesiyle gerçeği öğrendi. "Biz orada çocuğum enkazın altında mı diye beklerken benim çocuğum morgdaymış" diyen anne, Adli Tıp Kurumu önünde saatlerce beklediklerini, DNA örneği verdiklerini ve cenazeyi ancak ertesi gün alabildiklerini söyledi.

Baba ve kız kardeş de aynı şeyi anlatmıştı

Annenin anlattıkları, ailenin önceki günlerde başka gazetelere verdiği tanıklıklarla örtüşüyor. Baba Nihat Özçelik, 11 Kasım'da yayımlanan Nefes haberinde fabrikaya gittiğinde kimsenin ilgilenmediğini, hangi hastaneye kaldırıldıklarının söylenmediğini anlatmıştı: "Hastaneleri dolaşmaya başladık. Her hastaneye sordurduk, isim yok, kayıt yok. (...) Gün boyunca o fabrikanın kapısında beklettiler bizi, çocuğumun öldüğünü söylemediler bana."

Kız kardeş Şevval Özçelik de 10 Kasım'da bianet'e, ailenin akşam saatlerine kadar ağabeyini aradığını anlatmıştı: "Bizden kimlerin öldüğünü sakladılar. İsimlerini bile verme gayretinde bulunmadılar." Şevval Özçelik, ölü ve kayıp listesini istediklerinde bir sorumlunun alay ettiğini de söyledi. Nefes'e de "Abim ilk vefat edenlerden. Ölümünü bilmelerine rağmen bize haber vermediler" diyen Şevval Özçelik, 16 Kasım'da 19 yaşına girecek; ağabeyinin doğum günü için ona hediye almayı planladığını anlattı.

Yanan eller ve bildirilmeyen kaza

Ailenin tanıklıkları yalnızca patlama gününü değil, öncesini de anlatıyor. Şevval Özçelik, 11 Kasım'da hem Nefes'e hem Ses Gazete'ye, ağabeyinin fabrikada çalışırken düşme tehlikesi atlattığı bir sırada sıcak demirleri tuttuğunu ve ellerinin yandığını, ancak iş kazası olarak bildirirse işini kaybedeceği söylendiği için sesini çıkarmadığını anlattı. Ses Gazete'ye göre Kadir Kaan Özçelik, Menemen Devlet Hastanesi'nde pansumanla tedavi gördü ve kazanın nerede olduğu sorulduğunda arkadaşının yanında çalışırken olduğunu söyledi. Nefes'in aktardığına göre ailesine sık sık işyerindeki güvenlik önlemlerinin yetersizliğinden söz ediyordu.

Anne Gülden Özçelik ise fabrika yönetiminin ve sendikanın ailelerin ihtiyaçlarının karşılanacağı yönündeki açıklamalarına tepki gösterdi: "Ben maddi ihtiyaç istemiyorum. (...) Benim çocuğum öldürüldü. Ben bu konuları bırakmayacağım. Ölsem de bırakmayacağım. Her eylemin de arkasındayım."

"Cinayeti değil, tepkiyi yönetiyorlar"

Aileyi dinleyen EMEP Milletvekili İskender Bayhan, sendika ve fabrika yönetiminin açıklamalarında ailelerin ihtiyaçlarından söz edildiğini, ancak patlamanın nasıl gerçekleştiği, o anda kaç işçinin çalıştığı ve müdahalenin neden zamanında yapılamadığı sorularının yanıtsız kaldığını söyledi. Bayhan, ölü sayısının önce üç, ardından beş ve kademeli olarak açıklanmasına dikkat çekerek "Burada işledikleri cinayetin kendisini değil, cinayete yönelik tepkiyi yönetmeye çalışıyorlar" dedi.

Hukuki çerçeve: Kayıt, bildirim ve sorumluluk

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun 14. maddesi işverene bütün iş kazalarının kaydını tutma ve iş kazalarını kazadan sonraki üç iş günü içinde Sosyal Güvenlik Kurumu'na bildirme yükümlülüğü getirir. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nun 13. maddesi de iş kazasını tanımlar ve işverenin kazayı derhal kolluğa, en geç üç iş günü içinde SGK'ya bildirmesini öngörür; aynı Kanun'un 23. maddesi bildirimi zamanında yapmayan işverenden bildirim tarihine kadar geçen süreye ait geçici iş göremezlik ödeneğinin tahsil edilmesini, 102. maddesi ise idari para cezasını düzenler. Kadir Kaan Özçelik'in yanan ellerinin iş kazası olarak kayda geçirilmemesi, ailenin anlattığı biçimiyle, işçilerin işini kaybetme korkusuyla kazaları gizlemeye zorlandığı bir düzenin parçası.

Aynı Kanun'un 4. maddesi işverene riskleri önleme ve önlemlerin uygulanmasını izleme yükümlülüğü yükler; 13. madde ise ciddi ve yakın tehlikeyle karşılaşan çalışana çalışmaktan kaçınma hakkı tanır. Ancak işsiz kalma korkusu, bu hakkın kâğıt üzerinde kalmasına yol açıyor. HABAŞ soruşturmasında tutuklanan dokuz kişi ve ev hapsi verilen patron Mehmet Rüştü Başaran'a ilişkin süreç, Emek Pusulası'nın 12 Kasım haberinde aktarılmıştı.

Kadir Kaan Özçelik'in ailesinin anlattıkları, 19 işçinin ölümünün patlama anında başlayıp bitmediğini gösteriyor: Önce bildirilmeyen kazalar, sonra saklanan ölüm listeleri, ardından "ailelerin ihtiyaçları karşılanacak" açıklamalarıyla öfkeyi yatıştırma çabası. Anne Özçelik'in sözleriyle: "Benim çocuğum geri gelmez. Ama orada benim çocuğum gibi daha nice evlatlar var. En azından onların yaşam koşulları değişsin."