İzmir Aliağa'daki HABAŞ Demir Çelik fabrikasında 9 Kasım'da 19 işçinin hayatını kaybettiği patlamanın altıncı gününde, 14 Kasım'da sendikalar fabrika önündeydi. Evrensel'in aktardığına göre Bağımsız Maden-İş, DGD-SEN, Enerji-Sen, İnşaat-İş, KATAŞ-SEN, OTİS, Özel Sektör Öğretmenleri Sendikası, Tarım-Sen, TSS-İş ve Yapı Yol-İş ortak basın açıklaması yaptı. Açıklamaya Aliağa'da direnişini sürdüren Smart Solar işçileri de katıldı.
DİSK/Enerji-Sen, açıklamada sendika adına Smart Güneş direnişçisi Nazım Tanacı ile örgütlenme uzmanı Şilan Delipalta'nın söz aldığını duyurdu. Umut-Sen de fabrika önünde "katliamın hesabını sormak için" buluştuklarını, "işçiler katledilirken patronun servetinin büyüdüğünü, fabrikada üretimin sürdüğünü, cenazeler Adli Tıp'ta beklerken işçilerin yeniden vardiyaya çağrıldığını" paylaştı.
"Sermaye işçi kanıyla büyümeye devam ediyor"
Açıklamada HABAŞ'taki ölümlerin ilk olmadığı hatırlatıldı. Sendikalar, patlamadan dört gün önce 20 yaşındaki Eyüp Eğinli'nin iş cinayetinde yaşamını yitirdiğini; Kadir Özdemir'in öldüğü iş cinayetinde HABAŞ'ın yüzde 70 asli kusurlu bulunduğunu; Nail Demirci'nin yaşamını yitirdiği tanker patlaması davasında ise patron Mehmet Rüştü Başaran ve şirket yöneticilerine 4 yıl 10 ay 10'ar gün hapis cezası verildiğini, buna karşın hiçbirinin tutuklanmadığını anımsattı. Sendikalara göre son 10 yılda onlarca işçinin öldüğü fabrika "bir işçi mezarlığına" dönüştü; cezasızlık yeni iş cinayetlerinin önünü açıyor.
Soruşturmada 10 kişinin gözaltına alındığını, 9 kişinin tutuklandığını hatırlatan sendikalar, daha önce işçi ölümü nedeniyle ceza almış olan Başaran'a ev hapsi verilmesini "adeta ödüllendirme" diye niteledi.
Türk Metal'e ve iktidara sert eleştiri
Fabrikada yetkili Türk Metal de açıklamanın hedefindeydi. Sendikalar, Türk Metal'in işçilerin güvenliğini savunup üretimi durdurması gerekirken patronun çıkarları doğrultusunda çalışma çağrısı yaptığını belirterek "Bu katliamın sorumluluğu HABAŞ patronları kadar Türk Metal'e de aittir" dedi ve metal işçilerine Türk Metal'in HABAŞ'taki yetkisini "söküp atma" çağrısı yaptı.
Açıklamada patlamanın ardından işçiler arkadaşlarını enkazdan çıkarmaya çalışırken fabrikanın üretime devam ettiği, olayla ilgili yayın yasağı getirildiği, "Artık yeter, patronlar için ölmek istemiyoruz" diyen iki kişinin gözaltına alındığı ve hayatını kaybeden bir işçinin yakınının fabrika önünde kendini yakmaya kalkıştığı aktarıldı. Sendikalar Adalet ve Çalışma bakanlıklarının sessiz kaldığını söyleyerek "Bu sessizliği biz bozalım" çağrısı yaptı.
Sendikalar, İSİG Meclisi verilerine göre bir yılda en az 1736 işçinin yaşamını yitirdiğini hatırlattı. Açıklamada 12 saati aşan mesailerle çalıştırılan işçilerle patron arasındaki uçuruma da dikkat çekildi: Sendikalara göre Forbes listesinde 35. sırada yer alan Başaran'ın şirketi 2025'te 145 milyar lira satış geliri elde etti ve devletten 18 milyar liralık teşvik aldı. Sendikalar HABAŞ'ın gelirinin önemli bölümünü İsrail'e ihraç edilen çelikten sağladığını belirterek bu ticareti soykırıma destek olarak nitelendirdi.
Talepler
Sendikaların talepleri şöyle: Patlama tüm yönleriyle soruşturulmalı, delillerin karartılmasına izin verilmemeli; HABAŞ patronu, patron vekilleri ve sorumluluğu bulunan kamu görevlileri hesap vermeli; Türk Metal yöneticileri de yargılanmalı; Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanı Vedat Işıkhan istifa etmeli; fabrikada ve Aliağa'daki bütün ağır sanayi tesislerinde bağımsız, etkin ve sürekli denetim yapılmalı; taşeron ve güvencesiz çalışmaya son verilmeli; işçilerin örgütlenme ve üretimi durdurma hakkı güvence altına alınmalı.
Hukuki dayanak: Çalışmaktan kaçınma hakkı ve cezai sorumluluk
Sendikaların "üretimi durdurma hakkı" talebinin yasal bir karşılığı var. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun 13. maddesine göre ciddi ve yakın tehlikeyle karşılaşan çalışan, iş sağlığı ve güvenliği kuruluna, kurul yoksa işverene başvurarak durumun tespitini ve önlem alınmasını isteyebilir; kurul ya da işveren önlem alınması yönünde karar verirse çalışan, önlem alınıncaya kadar çalışmaktan kaçınabilir. Bu sürede ücreti ve diğer hakları saklıdır. Ciddi, yakın ve önlenemez bir tehlike karşısında çalışan, başvuru şartı olmadan işyerini terk ederek güvenli bir yere gidebilir. Aynı Kanun'un 4. maddesi riskleri değerlendirme ve önlem alma yükümlülüğünü işverene yükler ve bu sorumluluğun hizmetin dışarıdan alınmasıyla ortadan kalkmayacağını açıkça yazar.
Ceza boyutunda, Türk Ceza Kanunu'nun 85/2. maddesi taksirle birden fazla kişinin ölümüne neden olmayı 2 yıldan 15 yıla kadar hapisle cezalandırır; 22. maddeye göre bilinçli taksirde ceza artırılır. İzmir Barosu ise neticenin öngörülüp kabullenildiği "olası kast" (TCK 21/2) üzerinden suç duyurusunda bulunmuştu. Patrona uygulanan ev hapsi, Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 109. maddesindeki "konutunu terk etmemek" biçimindeki adli kontrol tedbiridir; tutuklamanın yerine geçen, kişiyi cezaevine koymayan bir önlemdir.
HABAŞ'ta yaşanan, kâr için ertelenen önlemlerin ve yıllardır süren cezasızlığın sonucu. 19 işçinin ölümünün ardından fabrika önünde yükselen ses, iş cinayetlerine karşı mücadelenin mahkeme koridorlarına değil, örgütlü işçilerin üretimi durdurma gücüne dayanması gerektiğini söylüyor. Açıklama şu sözlerle bitti: "Tek bir işçinin dahi yaşamını yitirmediği güne dek bize durmak yok, patronlara huzur yok!"
